BANNER





Ημερολόγιο έναρξης νέων Σεμιναρίων

Μαρξ και η ιστορική μεταβολή

Πήγαινε κάτω

Μαρξ και η ιστορική μεταβολή

Δημοσίευση από Ioustinianus Την / Το 21/12/2015, 21:18


ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Κατά την διάρκεια του 19ου αιώνα οι θεωρίες του Καρλ Μαρξ (Karl Heinrich Marx, 1818-1883), όσον αφορά την ιστορική εξέλιξη,  παρουσίασαν μια νέα οπτική της ανθρώπινης ιστορίας μέσα από τους μηχανισμούς της ιστορικής μεταβολής. Η καπιταλιστική νεωτερικότητα έμοιαζε με το τέρμα μιας ιστορικής διαδρομής η οποία υποσχόταν την ανατολή ενός νέου κόσμου βασισμένου στην αναθεώρηση των μέχρι τότε κοινωνικών δεδομένων. Κατά τον Μαρξ η οικονομική συγκυρία κάθε εποχής φανέρωνε τον κοινωνικό τρόπο διάρθρωσης καθώς η κοινωνική συνείδηση του ατόμου διαπλάθονταν μέσα στην οικονομική σφαίρα ενώ ήταν άμεσα εξαρτώμενη από την βαθμίδα του μέσα στην οικονομική πυραμίδα. Ο τρόπος παραγωγής καθώς και η ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής καθόριζαν τις κοινωνικές εξελίξεις ενώ η οικονομική ηγεμονία των κυρίαρχων αστών καπιταλιστών διαμόρφωνε το ιδεολογικό επιστέγασμα μέσα στο εκάστοτε κοινωνικό πλαίσιο. Η καπιταλιστική νεωτερικότητα ήταν το απώτατο ιστορικό σημείο πριν την νομοτελειακή κυριαρχία της μαρξιστικής ιδεολογίας και του κομμουνισμού.
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΒΑΣΗ ΚΑΙ ΕΠΟΙΚΟΔΟΜΗΜΑ
Ήδη από τον 18ο αιώνα οι αρχές του Διαφωτισμού επηρέασαν την σκέψη στοχαστών σε μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής ηπείρου ενώ η ορθολογική ερμηνεία του κόσμου σε συνδυασμό με τα επιστημονικά επιτεύγματα σηματοδότησαν μια σειρά επαναστάσεων που επέφεραν σημαντικές κοινωνικές αλλαγές με επίκεντρο την επανερμηνεία του κόσμου καθώς και την θέση του ανθρώπου μέσα σε αυτόν, Όμως, αυτά τα οράματα μεταμορφώθηκαν κατά τη διάρκεια κυρίως του Διαφωτισμού, καθώς και των μεγάλων επαναστάσεων του δυτικού κόσμου (δηλαδή του αγγλικού εμφυλίου πολέμου, της αμερικανικής και γαλλικής επανάστασης). Αυτό που έγινε ήταν η μετακίνηση και αντιμετάθεση των οραμάτων: από τα περιθωριακά κοινωνικά στοιχεία, στην κεντρική πολιτική σκηνή.
Η οικονομικά κυρίαρχη αστική τάξη, ενισχυμένη από μια μακρά διαδικασία εκκοσμίκευσης και ορθολογισμού που περιόρισε την θρησκευτική επιρροή και έθεσε τέρμα στην αδιαμφισβήτητη «ελέω Θεού μοναρχία», κατέστη πολιτικά κυρίαρχη με μοχλό την εκβιομηχάνιση και τις νέες οικονομικές κλίμακες καθώς και τις πρωτόγνωρες οικονομικές εξελίξεις που σηματοδοτούσαν την έλευση της καπιταλιστικής νεωτερικότητας, Για να δείξει τη ριζικότητα των αλλαγών που επέφερε η εκτύλιξη της βιομηχανικής επανάστασης ο Νταίβηντ Λάντες (David Landes) χαρακτηριστικά θα πει ότι: «οι τεχνολογικές μεταβολές που προσδιορίζουμε ως βιομηχανική επανάσταση ενείχαν μία πολύ πιο δραστική τομή με το παρελθόν απ’ ότι οτιδήποτε έχει συμβεί από την ανακάλυψη του τροχού.
Η εκβιομηχάνιση όμως έφερε μαζί και μια πληθώρα κοινωνικών προβλημάτων λόγω της οικονομικής ανισότητας μεταξύ της κυρίαρχης αστικής καπιταλιστικής τάξης και της μάζας των ανειδίκευτων εργατών που συνέρρεαν στις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις προς εύρεση εργασίας.
Αυτή η κοινωνική αντίθεση ώθησε τον Μαρξ να ασκήσει δριμεία κριτική έναντι της υπάρχουσας καπιταλιστικής νεωτερικότητας αφού τα αιτήματα του Διαφωτισμού περί αυτοκαθορισμού και ελευθερίας του ανθρώπου έμεναν κενό γράμμα απέναντι στην κοινωνική πραγματικότητα η οποία περιλάμβανε χαμηλές αμοιβές για τους εργάτες καθώς και άθλιες συνθήκες εργασίας και διαβίωσης, Ο Alexis de Tocqueville περιγράφει στο ταξιδιωτικό του ημερολόγιο τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης στο βιομηχανικό Μάντσεστερ, μιας πόλης 180.000 κατοίκων, με πολυώροφα εργοστάσια, σπαρμένα στους λόφους γύρω από την πόλη, και τις άθλιες και άναρχα δομημένες εργατικές συνοικίες, όπου άνδρες, γυναίκες και παιδιά ήταν αναγκασμένοι να ζουν σε συνθήκες ασφυκτικής και απόλυτα ανθυγιεινής συμβίωσης, αντιμέτωποι με τη λάσπη, την ατμοσφαιρική ρύπανση και τους ανοιχτούς υπονόμους.
Ο Μαρξ προχωρώντας σε μια εκ βάθρων κοινωνική ανάλυση προέτεινε την μεθοδολογία του ιστορικού υλισμού για να περιγράψει τις εκάστοτε κοινωνικοοικονομικές συνθήκες. Ουσιαστικά πρόκειται για την επέκταση της φιλοσοφίας του διαλεκτικού υλισμού ιδωμένου υπό του ιστορικού πρίσματος. Σαν βάση χρησιμοποιήθηκε η διαλεκτική του Χέγκελ απαλλαγμένη όμως από τη γερμανική ιδεαλιστική φιλοσοφία εμπλουτιζόμενη με μια υλιστική αντίληψη που συνιστούσε την ύλη ως ουσία, Στον πρόλογο του Αντι-Ντύρινγκ, έργου που λειτούργησε για μεγάλο χρονικό διάστημα ως ένα είδος εγχειριδίου του μαρξισμού, ο Ένγκελς έγραφε: «Ο Μαρξ και εγώ είμαστε οι μόνοι που διασώσαμε συνειδητά τη διαλεκτική από τη γερμανική ιδεαλιστική φιλοσοφία και την εφαρμόσαμε στην υλιστική αντίληψη της φύσης και της κοινωνίας».
Υπό αυτό το πρίσμα ο Μαρξ συνέτεινε στην ανάγνωση της ιστορίας μέσα από μια υλιστική αντίληψη μέσω της οποίας οι συνειδήσεις των ατόμων καθώς και οι πεποιθήσεις τους αλλά και οι εν γένει νοοτροπίες τους σχηματοποιούνται στην υλιστική βάση και στην οικονομική σφαίρα και αντίστοιχα απεικονίζονται μέσα στο εκάστοτε κοινωνικό πλαίσιο, Για τη μαρξιστική φιλοσοφία λοιπόν, τον διαλεκτικό υλισμό, η γνώση και εν γένει η συνείδηση συνδέονται και εξαρτώνται από την υλική παραγωγή, από την παραγωγή των υλικών αγαθών, από την προσπάθεια για ικανοποίηση των βιοτικών αναγκών των ανθρώπων μέσα στην κοινωνία.
Ο τρόπος παραγωγής των αγαθών καθώς και ο καταμερισμός της παραγωγικής δραστηριότητας αλλά και το ιδιοκτησιακό καθεστώς των μέσων παραγωγής σχηματίζουν την οικονομική δομή η οποία αντανακλά και ετεροκαθορίζει όλες τις κοινωνικές σχέσεις οι οποίες τελικά διαμορφώνουν στον μέγιστο βαθμό την συνειδησιακή κατάσταση του κάθε ατόμου μέσα στην κοινωνική κλίμακα, Στον πρόλογό του στη Συμβολή στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας, που γράφτηκε το 1859, ο Μαρξ έδωσε στη θεωρία αυτή την πλέον περιεκτική της έκφραση υποστηρίζοντας πως η κοινωνική συνείδηση και η «νομική και πολιτική υπερδομή» αντανακλούν την «οικονομική βάση», το πραγματικό θεμέλιο της κοινωνίας.
Σύμφωνα λοιπόν με την «οικονομική βάση» ο Μαρξ αναγνώρισε τέσσερα ιστορικά στάδια στην πορεία της ανθρώπινης ιστορίας, τον πρωτόγονο κομμουνισμό, την δουλεία, τον φεουδαλισμό και τέλος τον καπιταλισμό ο οποίος μέσω της τεχνολογικής εξέλιξης και της βιομηχανικής παραγωγής εγγυόταν την περίσσεια των υλικών αγαθών και του παραγωγικού πλούτου ο οποίος έμελε να αποτελέσει κοινό κτήμα των εργατών με τη «νομοτελειακή» εγκαθίδρυση της αταξικής κοινωνίας. Σε καθένα από αυτά τα στάδια μπορεί να αναγνωριστεί το πολιτικό και το ιδεολογικό στοιχείο ως συγκυρίαρχα συστατικά μέσα στην κοινωνική πυραμίδα, όπως η θρησκεία και ο έλεγχος που αυτή ασκούσε στην εποχή της φεουδαρχίας, όμως τελικά η οικονομική βάση είναι αυτή που κατέχει τον κυρίαρχο ρυθμιστικό ρόλο στο κοινωνικό γίγνεσθαι ενώ ειδικά στο καπιταλιστικό σύστημα παραγωγής κατάφερε ουσιαστικά να εκτοπίσει τα άλλα δύο προς όφελος των οικονομικά κυρίαρχων αστών.
Η κυριαρχία αυτή θεμελιώνεται στο οικονομικό επίπεδο αλλά πραγματώνεται και σε πολιτικό επίπεδο μέσα από μια σειρά κοινωνικών σχέσεων (κυριαρχίας, υποταγής, ιδιοκτησίας ή τάξεων) που βρίσκουν νομιμοποίηση μέσω των νομικών και των πολιτικών θεσμών του κράτους που ουσιαστικά υπάρχει για να διαιωνίζει και να νομιμοποιεί τις κοινωνικές ανισότητες, κατά τη θεωρία, επί της «υλικής βάσης» οικοδομείται η υπόλοιπη κοινωνία και ειδικότερα το λεγόμενο «πολιτικό και ιδεολογικό εποικοδόμημα», οι πολιτικές, ιδεολογικές και οι πιο στενά εννοούμενες «κοινωνικές σχέσεις».
Ο Μαρξ ασκεί κριτική και στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής ο οποίος αποξενώνει τον άνθρωπο από το προϊόν της εργασίας του στερώντας του το δικαίωμα της αυτοπραγμάτωσης μέσω της δημιουργίας του και των διαπροσωπικών του σχέσεων και υποβαθμίζοντας την ύπαρξή του από ειδολογική σε φυσική με αποτέλεσμα την απώλεια της ουσίας του (human essence), η εργασία υπό τον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής χάνει τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά της διότι αντί να αποτελεί έκφραση της δημιουργικότητας, της συνειδητότητας, της καθολικότητας και της συλλογικότητας του εργάτη, υποβαθμίζεται σε απλό μέσο διαιώνισης της ζωής του. Τελικά ο άνθρωπος αλλοτριώνεται από την φύση του και τον εαυτό του και υποβαθμίζεται σε ένα υποκείμενο άνευ προσωπικότητας, απομονωμένο από τον κοινωνικό του περίγυρο που τελεί μηχανιστικά έναν ρόλο στο καταμερισμένο σύστημα παραγωγής χωρίς καμία επαφή με το τελικό προϊόν της εργασίας του.
Όμως και τα υλικά αγαθά που παράγονται μέσα στην εμπορευματική οικονομία αποκτούν μια υποκειμενικότητα μέσω της πλασματικής αξίας που ενέχουν αφού η χρηστική τους αξία τελικά υποκαθίσταται από μια χρηματική αξία που αποδίδει μια μυστηριακή ποιότητα υπό μορφή φετιχισμού και καθορίζει τις ανθρώπινες σχέσεις μέσα στο κοινωνικό σύνολο, στη γενική του μορφή, ο Μαρξ ορίζει ως φετιχισμό το φαινόμενο κατά το οποίο ο κοινωνικός χαρακτήρας της ανθρώπινης εργασίας –η συλλογική, διαπροσωπική σχέση που δημιουργείται μεταξύ των παραγωγών από τη συνεργασία και τη μεταξύ τους επικοινωνία (intercourse)- εμφανίζεται στα μάτια τους ως μια σχέση μεταξύ των προϊόντων της εργασίας τους που αυτονομούνται και την αντικαθιστούν. Αυτή η αλλοτρίωση αλλά και ο φετιχισμός των υλικών αγαθών διαπερνούν όλη την κοινωνική κλίμακα και επηρεάζουν το ίδιο τους εργάτες που παρέχουν την μισθωτή τους εργασία αλλά και τους κατόχους του κεφαλαιουχικού εξοπλισμού.
Επιπρόσθετα αυτά τα φαινόμενα ενώ δημιουργούνται μέσω της παραγωγικής διαδικασίας υπερπηδούν το οικονομικό πεδίο για να καταστούν αναπόσπαστες ιδέες της ατομικής συνειδητότητας, δηλαδή ενώ η δημιουργία τους ανάγεται στην οικονομική βάση αυτά την διαπερνούν και καταλήγουν ως μέρος του εποικοδομήματος, το τελευταίο αυτό σημείο δείχνει ότι ενώ αναδύονται από την οικονομική σφαίρα, τα ψευδαισθητικά φαινόμενα βιώνονται και στο επίπεδο των εμφανίσεων ενός κόσμου και ότι, επομένως, η αλλοτρίωση «εξάγεται» από το πεδίο της παραγωγής στο πεδίο των αναπαραστάσεων που αυτός ο κόσμος παράγει.
ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΒΟΛΗΣ
Ο Μαρξ ορίζει ως τον κύριο μοχλό της ιστορικής κίνησης την μορφή της οικονομικής βάσης η οποία θέτει σε κίνηση την ιστορική μεταβολή και δημιουργεί νεωτερικότητες οι οποίες με τη σειρά τους προϊδεάζουν τις αντίστοιχες κοινωνικές σχέσεις, Σε γενικές γραμμές, ο ασιατικός, ο αρχαίος, ο φεουδαρχικός, και ο σύγχρονος αστικός τρόπος παραγωγής μπορούν να ανακηρυχθούν ως προοδευτικής ανάπτυξης εποχές στον οικονομικό σχηματισμό της κοινωνίας. Οι αστικές παραγωγικές σχέσεις αποτελούν την τελευταία αντιφατική μορφή της διαδικασίας της κοινωνικής παραγωγής.
Η μαρξιστική ιστορική ανάλυση διείδε ως κυρίαρχα στοιχεία για τις ιστορικές μεταβολές μέσα από την οπτική του ιστορικού υλισμού, αφενός την εξέλιξη των παραγωγικών δυνάμεων αφετέρου την πάλη των τάξεων που απαρτίζουν την οικονομική δομή. Η καπιταλιστική νεωτερικότητα μέσω της εκβιομηχάνισης είχε απελευθερώσει τεράστιες δυνάμεις στον τομέα της παραγωγικότητας ενώ η άκρατη εμπορευματοποίηση των παραγόμενων υλικών αγαθών απομάκρυνε τον άνθρωπο από την κάλυψη των κοινωνικών του αναγκών, στοιχείο των προγενέστερων οικονομιών, και ανήγαγε το κέρδος ως κινητήρια δύναμη της καπιταλιστικής πραγματικότητας, υπάρχει, συνεπώς, μια τεράστια διαφορά μεταξύ τρόπων παραγωγής που επικεντρώνονται στην ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών και αυτών που αποσκοπούν στην μεγιστοποίηση του κέρδους: στους μεν πρώτους τα παραγόμενα προϊόντα αποτιμούνται σε όρους της υποκειμενικής τους ωφελιμότητας (αξίας-χρήσης), στους δε δεύτερους μεταμορφώνονται σε εμπορεύματα που αποτιμώνται σε όρους της ανταλλακτικής τους αξίας.
Ταυτόχρονα η υποτίμηση του ανθρώπινου κόσμου με την μισθωτή εργασία και τους εργάτες γενικότερα να θεωρούνται και να αντιμετωπίζονται ως ένα εμπόρευμα προς εκμετάλλευση συνέτεινε στην μαρξιστική αμφισβήτηση των καπιταλιστικών παραγωγικών σχέσεων οι οποίες παρήγαγαν ένα μοντέλο κοινωνικής ανισότητας μέσα στο οποίο εγκυμονούσε η μελλοντική  αβεβαιότητα της παραγωγικής ανάπτυξης - δραστηριότητας, ο Μαρξ αναφέρει ότι η μόνη κοινωνική δομή που είναι συμβατή με την απεριόριστη παραγωγική ανάπτυξη είναι αυτή ενός δικτύου ισότιμων κοινωνικών σχέσεων στο οποίο η μάζα έχει τη δυνατότητα να απολαύσει και να καταναλώσει το παραγόμενο προϊόν και επομένως να ανατροφοδοτήσει τη νέα παραγωγική ανάπτυξη.
Έτσι η καπιταλιστική δυσαρμονία μεταξύ παραγωγικών δυνάμεων και παραγωγικών σχέσεων ήταν βέβαιο πως θα οδηγούσε σε έναν νέο κοινωνικό σχηματισμό που υποσχόταν την αρμονία, την ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη μέσα στο ισότιμο «βασίλειο των παραγωγών» αφού η κομμουνιστική αταξική κοινωνία ήταν το πέρας της καπιταλιστικής νεωτερικότητας, εντούτοις, καθώς αναπτύσσονται πέρα από ένα ορισμένο σημείο ή επίπεδο, οι παραγωγικές δυνάμεις βρίσκονται σε αναντιστοιχία και έρχονται σε σύγκρουση με τις παραγωγικές σχέσεις, οδηγούν στον ανασχηματισμό των τελευταίων και εντέλει στην κοινωνική ανατροπή και στη μετάβαση σε νέο κοινωνικό σχηματισμό, σε νέο τρόπο παραγωγής, οι υλικές προϋποθέσεις του οποίου έχουν δημιουργηθεί ήδη από τις αναπτυγμένες παραγωγικές δυνάμεις μέσα στα όρια του προηγούμενου τρόπου παραγωγής.
Σύμφωνα με τη μαρξιστική θεώρηση η ανατροπή της οικονομικής βάσης θα συμπαρέσυρε και ολόκληρο το ιδεολογικό επιστέγασμα της αστικής ταξικής κοινωνίας δημιουργώντας ένα νέο εποικοδόμημα. Αυτές οι επαναστατικές περίοδοι καθόριζαν τις κορυφαίες στιγμές της ιστορίας και απέδιδαν πολιτική μορφή στο κοινωνικό σύνολο μέσω της πάλης των τάξεων και της επιβολής των νέων συνθηκών από την τάξη που εμφάνιζε ένα προοδευτικό χαρακτήρα όσον αφορά τις νέες και ευνοϊκότερες για την κοινωνία παραγωγικές σχέσεις.  
Για τον Μαρξ η ορθολογική επεξήγηση και κατανόηση της ιστορικής μεταβολής αποκτά έναν ντετερμινιστικό χαρακτήρα αφού η επικράτηση των ιδεών του μοιάζει αναπόφευκτη στην πορεία του ιστορικού χρόνου με τον καπιταλισμό να αποτελεί μια αναγκαία παράγραφο μέσα στο ιστορικό γίγνεσθαι, η ιστορική διαδικασία υποτάσσεται, με άλλα λόγια, σε μια προϋπάρχουσα τελεολογία, η οποία προσδίδει έναν λογικό ειρμό στη διαδοχή των συγκεκριμένων κοινωνικών σχηματισμών και μετατρέπει τον κομμουνισμό σε «απαύγασμα» της ορθολογικότητάς της.
Βέβαια σε αυτό το σημείο της κανονιστικής ιστορικής πορείας, δηλαδή στην μηχανιστική εξέλιξη της ιστορικής μεταβολής προς ένα σίγουρο τέλος, την μέλλουσα ιστορία διαχωρισμένη από την προϊστορία, το νέο «βασίλειο της ελευθερίας», ο Μαρξ δέχτηκε έντονη κριτική όσον αφορά την ορθολογικότητα της ιστορικής του θεώρησης, αφού κατά μία έννοια ο καπιταλισμός και η πρακτική της αλλοτρίωσης που επιφέρει αποκτούν ιστορική νομιμοποίηση, εξυψώνοντας, όμως, την αλλοτρίωση σε συνθήκη δυνατότητας του μέλλοντος, αποδυναμώνει σαφέστατα την όλη κριτική που ασκεί στο καπιταλιστικό παρόν.
Επίσης η ανατροπή της υφιστάμενης οικονομικής βάσης μέσω της επαναστατικής ταξικής πάλης εμφανίζεται ως αποτέλεσμα, συνέπεια μιας  υλικής αιτιότητας που επεξηγείται μέσω του ορθολογικού μαρξιστικού ντετερμινισμού και μιας a priori ιστορικής εξέλιξης, ενώ κάθε αγώνας δεν αυτονομείται ως ιστορικό γεγονός, παρά συνδέεται με την επεξηγηματική μαρξιστική αφήγηση αποκτώντας μια υποσυνολική μορφή και έναν παρενθετικό χαρακτήρα, ο ιστορικός υλισμός του Μαρξ παραβλέπει τον αγώνα για την εξουσία ως γενεσιουργό αίτιο της ιστορίας, την πάλη αυτή που κάνει την ποιοτική διαφορά στην εξέλιξη επιφέροντας απρόσμενα αποτελέσματα (τυχαιότητα).
Εν τέλει η τελολογική ερμηνεία της ιστορικής εξέλιξης από τον Μαρξ μέσω των εκάστοτε εν δυνάμει κοινωνικών σχηματισμών αποκλείει την τυχαιότητα καθώς και τη δυνατότητα ανυπολόγιστων ιστορικών διαδρομών αφού το τελευταίο ιστορικό στάδιο της μαρξιστικής κοσμοθεωρίας αναγκαστικά προκύπτει από το υφιστάμενο, καταργώντας ουσιαστικά την ίδια τη δομή της νεωτερικότητας.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Ο Μαρξ επιχείρησε μέσω της θεωρίας του ιστορικού υλισμού να προσδώσει μια νέα επεξήγηση της ιστορικής εξέλιξης και διαμόρφωσε εν τέλει ένα νέο αφήγημα όσον αφορά τα στάδια των ιστορικών μεταβολών. Οι κοινωνικές τάξεις, ο τρόπος παραγωγής καθώς και οι σχέσεις παραγωγής αποτελούν αναπόσπαστα μέρη της ντετερμινιστικής μαρξιστικής αφήγησης η οποία ορίζει τελολογικά τον κομμουνισμό ως το τελευταίο υπέρτατο ιστορικό στάδιο που νομοτελειακά θα διαδεχθεί την καπιταλιστική νεωτερικότητα.
Η εξέλιξη των παραγωγικών δυνάμεων σε συνδυασμό με την πάλη των τάξεων για πολιτική χειραφέτηση και ισότιμη κοινωνική σχέση συνιστούσαν την ανατροπή της οικονομικής βάσης και του εποικοδομήματος ενώ προσέφεραν ανοικτό πεδίο για την εφαρμογή του διαλεκτικού υλισμού και της αναπόφευκτης επικράτησης της κομμουνιστικής κοινωνίας.








ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ


Heywood, A, (2007), Πολιτικές ιδεολογίες, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη.

Αντωνοπούλου, Μ, (2008), ΟΙ ΚΛΑΣΣΙΚΟΙ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ, Σαββάλας, Αθήνα.

Γαγανάκης, Κ, (1999), Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης, ΕΑΠ, Πάτρα.


Κονιόρδος, Σ, (2010), Κοινωνική Σκέψη και Νεωτερικότητα, Gutenberg, Αθήνα.


Δουγάς Νικόλαος

Ioustinianus
Μέλος δύο αστεριών
Μέλος δύο αστεριών

Φύλο : Άντρας
Γεννήθηκα στις : 02/03/1970
Τόπος κατοικίας : Πικέρμι
Γράφτηκα στο φόρουμ στις : 08/03/2015
Αριθμός μηνυμάτων : 21
Ηλικία : 48
Επάγγελμα : Σκύλος
Ιχθύς

Επιστροφή στην κορυφή Πήγαινε κάτω

Επιστροφή στην κορυφή


 
Δικαιώματα σας στην κατηγορία αυτή
Δεν μπορείτε να απαντήσετε στα Θέματα αυτής της Δ.Συζήτησης